cc.logo.largeWe zien het vaak genoeg staan: "Alle rechten voorbehouden". Maar het auteursrecht op een creatief werk is niet gebonden aan die verklaring of het bijbehorende symbooltje. Zodra je begint met schilderen, schrijven, fotograferen, componeren etcetera ontstaat het alleenrecht om het resultaat openbaar te maken en te reproduceren. Als iemand anders ’iets’ met jouw werk wil doen, dan is daar nadrukkelijk toestemming voor nodig (enkele uitzonderingen daargelaten). Helder, niet waar? Niet helemaal. Je kunt een paar uurtjes stukslaan op de website over het auteursrecht, waarbij het ook geen gek idee is om uit te zoeken waar bijvoorbeeld ACTA nu eigenlijk voor staat. Wat is het probleem met het traditionele "Alle rechten voorbehouden"?

door Jan Stedehouder


Omvangrijke belangen en een loopje met de waarheid

Kort gezegd is de situatie ontstaan waar de balans tussen het recht van de auteur (de oorspronkelijke maker), de belangen van de creatieve industrie en het plezier om van creatieve werken te genieten compleet is zoekgeraakt. Kapitaalkrachtige bedrijven en hun belangenbehartigers besteden heel wat geld om het auteursrecht zoveel mogelijk in de eigen richting op te rekken (door de termijn waarvoor exclusief auteursrecht langer te maken) en (illegaal) downloaden of kopiëren tegen te gaan of zelfs strafbaar te maken. In sommige landen is daardoor de ’three strikes out’ wetgeving ontstaan: drie keer gepakt worden voor het illegaal downloaden en/of verspreiden van beschermde werken, en je kunt je internetverbinding vaarwel zeggen. Een club als Brein spreekt ook graag over het illegaal downloaden van muziek of e-boeken. Soms wordt er een onderzoekje tegenaan gegooid waaruit zou blijken dat x % van de Nederland erkent wel eens illegaal muziek te downloaden. Dat zou een knappe prestatie zijn, want het is in Nederland niet mogelijk om illegaal muziek of boeken te downloaden. Het aanbieden is wel verboden, maar het downloaden niet. Het aanpakken van downloaders, het uit de lucht halen van websites, pogingen om het (internationale) recht (denk weer even aan ACTA) naar de hand te zetten zijn -hoe vervelend ook- uitingen van een achterhoedegevecht van enkele bedrijven die nog flink geld verdienen aan een verouderd systeem. Het zijn bedrijven die niet snappen dat gebruikers niet zitten te wachten op een bedrijfsmodel waarbij je voor een stuk muziek twee of drie keer moet betalen omdat je het én op je stereoset én op je computer én op je draagbare mediaspeler wilt beluisteren. En dat in toenemende mate ook auteurs er ook niet op zitten te wachten om op die manier hun fans het vel over de neus te halen.

Het kan anders: vernieuwing van het auteursrecht

Hoe is de balans te herstellen? De Creative Commons-organisatie (CC) werd tien jaar geleden opgericht om het auteursrecht te vernieuwen, te vereenvoudigen, met als doel het stimuleren van verspreiding en hergebruiken van creatieve werken. CC ontwikkelde nieuwe licenties in plaats van "Alle rechten voorbehouden". Auteurs (de verzamelterm van schrijvers, muzikanten, schilders, fotografen etcetera) kunnen via deze licenties op voorhand aangeven welke vormen van hergebruik zij toestaan. De zogenaamde Creative Commons-licenties (CC-licenties) zijn opgebouwd rond een paar variabelen:

  1. Vind je het prima als iemand anders jouw werk in een commerciële context reproduceert? en:
  2. Vind je het prima als iemand jouw werk aanpast (veel of weinig) en opnieuw uitgeeft?

De CC-licenties komen niet in de plaats van het auteursrecht, want het ’onvervreemdbare’ karakter blijft bestaan. De oorspronkelijke auteur behoudt alle rechten, het is de auteur die het recht heeft een licentie te kiezen voor zijn/haar werk. Bij iedere CC-licentie is het vermelden van de naam van de auteur conform zijn/haar specificaties een vereiste. De auteur kan kiezen uit zes licenties:

  1. CC BY, waarbij het alleen nodig is om de naam van de auteur te vermelden (BY) en je vervolgens volledig vrij bent om het werk te verkopen, aan te passen en opnieuw uit te geven;
  2. CC BY-SA, waarbij SA staat voor Share Alike (Gelijk Delen), wat zoveel wil zeggen dat het gewijzigde werk onder dezelfde licentie vrijgegeven moet worden;
  3. CC BY-ND, waarbij ND staat voor No Derivatives (Geen Afgeleide Werken). Je mag een werk alleen integraal overnemen en, als je wilt, commercieel verkopen;
  4. CC BY-NC, waarbij NC staat voor Non Commercial (Niet Commercieel). Bij deze licentie mag je een werk wel aanpassen en opnieuw uitbrengen, maar niet in een commerciële context. Je mag bij deze licentie wel zelf een andere licentie kiezen, mits de licentie commercieel hergebruik niet toestaat;
  5. CC BY-NC-SA. Dit is een licentie die het wijzigen en opnieuw uitbrengen van werken toestaat, zolang die nieuwe werken maar niet commercieel worden uitgebracht.
  6. CC BY-NC-ND. Deze licentie wordt als het ’meest beperkend’ omschreven, want je mag een werk alleen maar in zijn geheel reproduceren en dat dan ook alleen in een niet-commerciële context.

Hoe werkt dat in de praktijk?

Stel, je bent creatief bezig en je vindt het op zich prima dat anderen van jouw werk genieten en dat met anderen delen. Welke licentie moet je dan kiezen? Laten we het voorbeeld van een fotograaf nemen. Onze fotograaf heeft een serie prachtige foto’s gemaakt waarbij bijzondere aandacht is geschonken aan de compositie, de belichting, de invalshoek, noem maar op. Hij (of zij) wil de foto’s wel delen, maar ziet het niet zitten dat anderen zelf uitsnijdingen maken van die foto’s. Dat zou, naar zijn mening, de integriteit en creatieve waarde van de afbeelding aantasten. Om die reden kiest hij voor een CC-licentie met een ND-clausule. De fotograaf vindt het geen probleem als zijn foto’s in een fotoboek terecht komen dat commercieel wordt verkocht. En zo komt hij uit bij de CC BY-ND licentie. Het staat de fotograaf volledig vrij zelf een boek uit te brengen met zijn eigen foto’s. De afbeeldingensite Flickr maakt het mogelijk om bij afbeeldingen CC-licenties te kiezen. Omgekeerd, als je op zoek bent naar afbeeldingen, bijvoorbeeld voor gebruik op een website die bijna omvalt van de advertenties ;-), dan kun je op Flickr afbeeldingen filteren op de licenties die commercieel hergebruik mogelijk maken. De Wikipedia is een ander voorbeeld. Deze online encyclopedie wordt door vrijwilligers bij elkaar geschreven met artikelen door meerdere personen zijn geredigeerd en uitgebreid. Welke CC-licentie zou hier bij passen? Licenties waar afgeleide werken niet zijn toegestaan vallen gelijk af. Bij Wikipedia hebben ze gekozen voor de CC-BY-SA licentie, zodat alle afgeleide werken onder dezelfde licentie moeten vallen. Je mag een afgeleid werk proberen te verkopen.

Waar kun je werken onder Creative Commons vinden?

Het zou mooi zijn als alle creatieve werken standaard onder een CC-licentie vielen, maar de realiteit is anders. Je ziet wel meer en meer websites die content onder zo’n licentie aanbieden. Het zoeken wordt iets makkelijker gemaakt door de Creative Commons zoekmachine. CC Search is een metazoekmachine die onder andere gebruik maakt van Flickr en Google. Het zoeken is eenvoudig: geef aan op welke licentie gezocht moet worden en voer je zoekterm in. Voor de rest is het een kwestie van je ogen en oren open houden. Ben je op zoek naar actuele nieuwsbeelden? Kijk dan eens rond bij de Arabische nieuwszender Al Jazeera. Heb je muziek nodig voor je eigen winkel? Ga maar luisteren bij Jamendo of Magnatune. Project Gutenberg heeft ruim 33.000 boeken beschikbaar, waarvan de overgrote meerderheid in het publieke domein en een deel onder een CC-licentie. Het Nederlandse Simuze-project heeft tussen 2005 en 2010 ruim 2.000 muziekstukken verzameld en beschikbaar gesteld. Helaas is het project beëindigd, maar het archief is via bittorrentonline gebleven.

Het kan nog vrijer

De CC-licenties halen de scherpe kantjes van het auteursrecht af, maar houden dit recht in essentie in stand. Voor sommige auteurs gaat de vernieuwing niet ver genoeg. Zij willen zo veel als mogelijk is afstand doen van hun auteursrecht en hun werken in het publieke domein onder brengen. De wetgeving van verschillende landen staat dat niet altijd toe. De CC-organisatie heeft hiervoor de CC0-licentie, CC zero, ontworpen. De licentie houdt in dat je als auteur afziet van alle rechten voor zover dat onder de voor jou geldende wetgeving mogelijk is. Dit is geen leeg ’speeltje’ voor een groepje idealisten. De Nederlandse overheid is een van de grootgebruikers van de CC0-licentie. In beginsel valt alle content die op de website van de Rijksoverheidstaat onder deze licentie.

Is alles daarmee helder?

De Creative Commons-licenties geven de oorspronkelijke auteur een hoop ruimte om aan te geven wat anderen met zijn/haar werk mogen doen. Maar wanneer spreek van je een afgeleid werk? Wanneer valt het onder het citaatrecht? Dit overigens niet uniek voor werken onder een CC-licentie. Zo hebben Nederlandse dagbladen actie ondernomen tegen bloggers die stukken tekst hadden overgenomen. Een andere vraag is wanneer een werk in een commerciële context wordt hergebruikt? Bij een boek dat in de boekhandel terecht komt is dat nog wel duidelijk, maar hoe zit dat bij een website? Ben je al commercieel bezig als je een blokje met Google Ads op de site hebt draaien?

De Creative Commons-organisaties heeft daar in 2009 onderzoek naar gedaan. Over het algemeen hebben de auteurs, volgens dat onderzoek, weinig problemen met advertenties op websites rond ’hun’ werk, mits het primaire doel van de site maar niet-commercieel is. Daarmee zijn de licenties ook gewoon ’gezond verstand-licenties’ en is het belangrijker de intentie van de auteur in de gaten te houden. Een auteur kiest voor een CC-licentie omdat hij/zij wil dat anderen zonder veel problemen het werk kunnen zien, lezen, voelen, horen en ruiken en daarom onbeperkte reproductie toestaat. Bij die onbeperkte reproductie kan de auteur de voorwaarde stellen in de trant van: "Kijk, ik wil graag dat mijn werk als geheel intact blijft, het totaal is het kunstwerk" (ND-clausule), of, "Ik stel mijn werk kosteloos beschikbaar en ik vind dat dit voor iedereen zo moeten blijven" (NC-clausule).

Wat heb ik hier aan?

Misschien denk je: "Leuk, maar ik ben geen schrijver of wat maar ook. Wat heb ik hier aan?". Je hoeft geen schrijver of fotograaf op een visitekaartje als beroep te hebben om met het auteursrecht in aanraking te komen. Wie heeft wel eens een filmpje op Youtube geplaatst? Een aantal jaar geleden plaatste Stephanie Lenz een clip van haar dansende koter met op de achtergrond muziek van Prince. Die kreeg een rechtszaak aan haar broek vanwege het schenden van het auteursrecht. Buma/Stemra vond het in 2010 wel een goed idee om bloggers die muziekfilmpjes van Youtube op hun site plaatsten te belasten met een heffing voor het afspelen van muziek. De website Open Source Nieuws haalde niet heel lang geleden alle artikelen die door derden waren geschreven van de site af. OSN verzamelde berichten, bracht ze samen op de site en plaatste er duidelijke bronvermeldingen bij. Niks commercieels, gewoon een leuk hobby project. Maar de beheerders kregen wel een rekening gepresenteerd van een freelance journalist die voor herpublicatie betaling eiste. De lol gaat dan wel snel van zo’n hobby af.

In Nederland is Cozzmoss actief en die organisatie gaat actief op zoek naar sites die content overnemen. De kern is dat je in het huidige tijdperk snel een auteur bent. Een blog of online fotoalbum is met een paar muisklikken ingericht, een filmpje staat binnen enkele minuten online en je hebt zo een artikel geschreven voor een online nieuwsbrief. Heb je zin om jouw vakantiefoto’s straks in de brochure van reisbureau X te zien staan? Of het nu om je eigen werken gaat of werken die je in alle onschuld overneemt, door gebruik van CC-licenties schep je meer duidelijkheid en vergroot je de mogelijkheden voor hergebruik.

Gratis beschikbaar, maar niet gratis

Het is duidelijk dat gebruikers van de CC-licenties niet primair gedreven worden door commerciële belangen, maar door een wens hun werken met anderen te delen, anderen daarvan te laten genieten, hen de ruimte te geven om er iets anders, beters van te maken. Internationaal zijn voorbeelden te vinden van artiesten en schrijvers die een prima boterham verdienen met creatieve werken die onder een CC-licentie zijn vrijgegeven, en dus ook gratis te downloaden zijn van hun websites. Zij redeneren dat echte fans er toch voor zullen kiezen om vrijwillig te betalen voor een digitale versie of naar de (web)winkel gaan om het fysieke boek of cd aan te schaffen. Dat is ook zo, of, zo hoort het ook te zijn.

Helaas merk ik dat dit in Nederland nog geen gemeengoed is, dat de nadruk toch te veel blijft liggen bij ’het is gratis te downloaden’. Helaas, maar dat is voor een creatieveling die ook zijn rekeningen moet betalen niet lang vol te houden. In mijn optiek moet de komende jaren meer aandacht komen voor de CC-licenties. Dat kunnen we doen door de licenties te gebruiken, door bij hergebruik de licenties te respecteren en duidelijk te vermelden en door gebruik te maken van de mogelijkheden om de oorspronkelijke auteur een redelijke financiële vergoeding te geven voor het werk waarvan wij genieten.

Meer vrijheid voor hergebruik creatieve werken is vrijgegeven onder de Creative Commons Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie en werd oorspronkelijke geschreven voor de nieuwsbrief van Helpmij.nl.

Share

Login






Uw gebruikersnaam of wachtwoord verloren?
Registreer

HCC op Twitter

Oneliners

Wanneer je altijd de waarheid zegt heb je weinig vrienden, maar wel echte.